Implementacja prawa dotyczącego progów per se dla środków psychoaktywnych
Pomimo szeregu trudności związanych z wdrażaniem prawa dotyczącego progów per se dla środków psychoaktywnych istnieją dowody i przesłanki przemawiające za jego implementacją.
Spis treści
Jak to już zaznaczono istnieją dwa podstawowe typy uregulowań prawnych dotyczące kwestii prowadzenia pojazdów pod wpływem środków psychoaktywnych. Pierwsze podejście dotyczy oceny wpływu przyjętej substancji/związku na podstawie wykazywanych objawów i zachowania podejrzanego, przy czym musi zostać wykazane, iż zdolność kierowcy do prowadzenia jest zaburzona i związana w przyjęciem właśnie tej konkretnej substancji/związku. Drugie podejście oparte o progi stężeniowe „per se limit law” dotyczy popełnienia czynu zabronionego w sytuacji, gdy stężenie danej substancji we krwi kierowcy przekroczy ustalony i usankcjonowany prawnie limit. Specjalną odmianą tej metody jest podejście „zero tolerancji” w takim przypadku jako limit stężenia substancji jest przyjmowana „wartość zerowa”. Polityka wykorzystująca progi stężeniowe stanowi znaczące ułatwienie dla organów sprawiedliwości, gdyż eliminuję potrzebę każdorazowego wykazywania, że kierujący osiągnął stan pod wpływem działania środka, które spowodowało osłabienie jego sprawności psychomotorycznej. Istnieje wówczas jedynie potrzeba wykazania, że kierujący posiada stężenie danego środka przekraczające dopuszczalny prawem poziom. Metoda per se limit w przypadku narkotyków jest postrzegana jako bardziej skuteczna i efektywna w radzeniu sobie z kierowcami prowadzącymi pod ich wpływem w odróżnieniu od metody wymagającej uzyskania dowodów upośledzenia sprawności psychomotorycznej. Podejście per se nie tylko ułatwia rozstrzyganie i egzekwowanie prawa ale działa również odstraszająco. Względna łatwość stosowania prawa per se, jego szeroko rozpowszechniona akceptacja i efektywność w stosunku do problemu prowadzenie pojazdów pod wpływem alkoholu wzmacnia potrzebę wprowadzania podobnych uregulowań w stosunku do innych substancji.
Ciągła potrzeba prowadzenia badań naukowych
Wymienione przesłanki wskazują, że wprowadzenie prawa per se wydaje się być rozsądnym rozwiązaniem. Niestety, sprawa jest bardziej skomplikowana niż się to może wstępnie wydawać. Limity dla alkoholu zostały wprowadzone po wielu latach analiz wyników doświadczeń i badań wskazujących, że określony poziom alkoholu we krwi jest związany ze znacznym upośledzeniem zdolności psychomotorycznych, co odnoszone jest do umiejętności i zdolności bezpiecznego prowadzenia pojazdów dla wirtualnie wszystkich kierowców. Badania wskazują też, że ryzyko wypadków drogowych wzrasta jeśli poziom alkoholu przekracza określone stężenie progowe. Niestety aż tak szeroko zakrojone badania nie zostały przeprowadzone w przypadku setek innych substancji – nielegalnych narkotyków, leków przepisywanych na receptę i środków z grupy dopalaczy – które mają potencjał do wpływania do upośledzenie zdolności do prowadzenia pojazdów. Niektóre z tych substancji zostały poddane testom dla określenia ich efektów na prowadzenie pojazdów lub co do których zostały przeprowadzone badania dotyczące wpływu na ryzyko powstawania wypadków. Jednakowoż, ustalenie podstaw naukowych do określenia progów per se dla każdej z setek substancji wymagałoby nadzwyczaj dużej ilości czasu i środków.
Istnieje wiele czynników, które komplikują ustanowienie progów per se dla substancji psychoaktywnych. Mechanizmy na podstawie których różne substancje są wchłanianie dystrybuowane i metabolizowane w organizmie są najczęściej bardziej złożone niż w przypadku alkoholu. Obserwowane efekty narkotyków przy różnych stężeniach zależą od płci, wagi, wieku, stanu zdrowia indywidualnych osób i stopnia tolerancji na daną substancję. Niektóre środki wytwarzają aktywne metabolity (np. diazepam), które wykazują efekty upośledzania zdolności do prowadzenia pojazdów nawet jeśli stężenie leku wyjściowego ulega zmniejszeniu. Progi per se powinny uwzględniać szlaki metaboliczne danej substancji. Ponadto niejednokrotnie występują przypadki jednoczesnego używania kilku substancji. Możliwe są również sytuacje, w których koncentracja żadnej z substancji może nie przekroczyć progu per se natomiast ich kombinacja wytwarza znaczące upośledzenie zdolności do prowadzenia pojazdów. Prawo per se powinno zawierać również zabezpieczenie do używania leków w kombinacjach oraz równocześnie z alkoholem.
Progi ustawowe wprowadzone drogą prawną
Pomimo wszystkich tych problemów, to co dla wielu osób wydawało się jeszcze kilka lat temu niemożliwe do wprowadzenia, powoli i z oporami staje się jednak faktem. Warto wskazać w tym miejscu na przykład Norwegii, która z dniem 1 lutego 2012 r. ustawowo wprowadziła limity dla 20 substancji. Wprowadzone regulacje objęły następujące związki: alprazolam, klonazepam, diazepam, fenazepam, flunitrazepam, nitrazepam, oksazepam, zolpidem, zopiklon, Δ-9-THC, amfetamina, kokaina, MDMA, metamfetamina, GHB, ketamina, LSD, buprenorfina, metadon, morfina. Limity te zostały wyznaczone przez panel ekspercki, który po przeprowadzeniu analizy danych naukowych jak również w oparciu o posiadane doświadczenie wskazał progi stężeniowe, które odpowiadają zawartości alkoholu we krwi na poziomie 0,2 ‰ , 0,5 ‰ oraz 1,2 ‰. Podobne limity obowiązują od dnia 2 marca 2015 r. w Anglii i Walii, a zostały one wprowadzone dla progu 0,8 promila dla następujących związków: Δ-9-THC, benzyloekgonina, kokaina, 6-acetylo-morfina, amfetamina, LSD, MDMA, ketamina, metyloamfetamina, morfina, diazepam, oksazepam, lorazepam, flunitrazepam, klonazepam, metadon, temazepam.
Istnieje kilka sposobów wprowadzania prawa opartego na progach stężeniowych per se. Jednym z nich jest polityka „zero tolerancji”, która została wprowadzona przez szereg krajów europejskich. Uzasadnienie wprowadzenia tego prawa jest proste: jeśli zakazane jest posiadanie substancji to nielegalne powinno być również prowadzenie pojazdów po jej użyciu. Jednakże podejście to przekracza pojęcie prowadzenie pod wpływem i wchodzi w zakres kontroli użytkowników, którzy mogą posiadać bardzo niski poziom (poziom resztkowy) środka psychoaktywnego przez co stwarzają znikome ryzyko spowodowania wypadku. Trudno jest też wychwycić kierowców używających środków psychoaktywnych wypisywanych na receptę. Zmiany w polityce zero tolerancji powinny zmierzać w takim kierunku aby zniechęcać kierowców do prowadzenia po użyciu narkotyków i aby zapewniały one bezpieczeństwo prowadzenia pojazdów. Limit nie musi wynosi zero jednakże powinien być ustawiony wystarczająco nisko by odpowiadał strategii zero tolerancji bez uwzględniania śladowych ilości substancji. To podejście jasno dawałoby standardy by nie prowadzić pod wpływem, ale nie nakładałoby niepotrzebnej kary dla osób ze śladową ilością substancji nie wywołujące upośledzenia zdolności psychomotorycznych do prowadzenia pojazdów.
Powszechnym sposobem określania limitu dla danej substancji jest poszukiwanie poziomu stężenia, dla którego poziom upośledzenia jest porównywalny dla danego poziomu stężenia alkoholu we krwi, na przykład 0,5 ‰ . Pomimo tego że podejście to wydaje się logiczne, znalezienie poziomów dokładnie odpowiadających może być nieuchwytne. Podejście to wymagałoby określenia kryterium dla szeregu substancji które odzwierciedlałoby różnice w działaniu różnych leków i narkotyków.
Podejście hydrybowe
Podejściem alternatywnym jest ustanowienie podejścia hybrydowego, które uwzględniałoby zasadę zero tolerancji dla nielegalnych substancji (z niskim ale niekoniecznie zerowym poziomem progowym), per se limit dla leków psychoaktywnych wypisywanych na receptę i dobrze poznanych narkotyków, dla których są podstawy wyznaczenia odpowiednich limitów i pomocnicze określanie wpływu na upośledzenie dla innych narkotyków, dopalaczy czy działań łączonych. Aby uczynić zadość wymaganiu, iż trzeba każdorazowo ustalić, czy środek odurzający miał realny wpływ na sprawność psychomotoryczną kierującego pojazdem, należy zarówno na miejscu zdarzenia, jak i przy pobraniu krwi, stosować opracowane w tym celu zestandaryzowane testy, które pomagają ustalić realny wpływ środka odurzającego na zdolność do kierowania pojazdem. Zaletą wykonywania badania na miejscu zdarzenia byłoby wykonywanie ich możliwie jak najbliżej czasowo wobec samego zdarzenia, a badania lekarskie mogłyby w sposób dokładniejszy diagnozować objawy. Zestandaryzowanie badań natomiast ułatwia interpretację wyników. Ustalenia dowodowe płynące z takich badań, opisanych precyzyjnie w protokole, mają znaczenie przy orzekaniu i stanowią uzupełnienie badań z krwi. Propozycja w tym zakresie wysunięta przez M. Wiergowskiego, Z. Jankowskiego, E. Tomczaka, J. Sein Ananda, R. Ziółkowskiego i J. Staniszewskiego, przygotowana w oparciu o doświadczenia własne autorów z uwzględnieniem procedur stosowanych przez policję niemiecką i amerykańską, dotycząca sporządzania protokołu badania śliny została w tym zakresie zaimplementowana w Zarządzeniu nr 30 Komendanta Głównego Policji z dnia 22 września 2017 r. w sprawie pełnienia służby na drogach (Dz. Urz. 2017.64).
Podsumowanie
W podsumowaniu do całości przedstawionego zagadnienia należy podkreślić, że podejście dotyczące definiowania stanu pod wpływem/po użyciu działania substancji/ związków psychoaktywnych z pewnością nie jest niemożliwe do zaimplementowania w odniesieniu do wszystkich tego typu związków. Przy czym możliwe jest określenie dwóch ściśle związanych ze sobą warunków, które powinny spełniać substancje/związki, aby realne było wyznaczenie progów stężeniowych (per se limit):
- Dysponowanie odpowiednia wiedzą w zakresie właściwości substancji/związku w zakresie upośledzania właściwości psychomotorycznych.
- Funkcjonowanie substancji/związku na nielegalnym rynku w okresie czasu odpowiednio długim, tak aby celowe było prowadzenie badań umożliwiających uzyskanie danych wskazanych w pkt. 1.
Zwłaszcza w grupie związków typu dopalacze istnieje szereg związków wprowadzonych na rynek, które uzyskały przejściową popularność po czym ich częstotliwość występowania uległa zmniejszeniu lub związki te całkowicie zniknęły z rynku, co bardzo często związane było z wprowadzeniem odpowiednich działań legislacyjnych w zakresie rozszerzania wykazu związków kontrolowanych. Ze związków tego typu można wskazać chociażby grupę syntetycznych kannabinoidów typu JWH. Tak więc, 1 przypadkach, w których spełnione będą przedstawione powyżej warunki podążanie ustawodawstwa i praktyki opiniowania w kierunku progów stężeniowych per se limit, ze względu na szereg korzyści jakie niesie za sobą to podejście wydaje się być rzeczą nieuniknioną.
Akty prawne
2. Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. 1971 Nr 12 poz. 114);
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks Karny (Dz. U. 1997 nr 88 poz. 553);
4. Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. 1997 nr 98 poz. 602);
Źródła
1. Drugs per se Laws, Canadian Centre of Substance Use and Addiction, kwiecień 2018;
5. A. Krzyżewska, Pojęcie „środka odurzającego” i „środka działającego podobnie do alkoholu” w świetle prawnokarnych norm zapewniających ochronę bezpieczeństwa ruchu drogowego, Transport Samochodowy 2009, z. 3, 17 – 29;
7. A. T. Olszewski, Glosa do uchwały Sądu Najwyższego – Izba Karna z dn. 27.II.2007, sygn. I KPZ 36/06, Prokuratura i Prawo, nr 12, kwiecień 2008;
8. Narkotyki w obiektywie, Sprawozdania Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii;
11. R. Wachowiak, Aktualne możliwości diagnostyczno-interpretacyjne w opiniowaniu sądowo-lekarskim wpływu wybranych związków psychoaktywnych na zdolność psychomotoryczną człowieka, Prokuratura Okręgowa w Zielonej Górze;
13. H. Sybirska, Halina, J. Szczepański, J. Kulikowska, Substancje odurzające we krwi uczestników ruchu drogowego – doświadczenia Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach, Problems of Forensic Sciences 1999 39, 65 -76;
autor: dr Katarzyna Tkaczyk-Rymanowska, dr Maciej Rymanowski