Jednym z rodzajów wykonywanych przeze mnie opinii są opinie w zakresie oceny wpływu związków i substancji chemicznych, a zwłaszcza nowych substancji psychoaktywnych (dopalaczy) w kontekście sprowadzania niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia osób (art. 165 k.k.) oraz narażenia człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 k.k.).
Art. 160 k.k.
§ 1. Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 2. Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§ 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 lub 2 działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
§ 4. Nie podlega karze za przestępstwo określone w § 1-3 sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.
§ 5. Ściganie przestępstwa określonego w § 3 następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Art. 165 k.k.
§ 1. Kto sprowadza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w wielkich rozmiarach:
- powodując zagrożenie epidemiologiczne lub szerzenie się choroby zakaźnej albo zarazy zwierzęcej lub roślinnej,
- wyrabiając lub wprowadzając do obrotu szkodliwe dla zdrowia substancje, środki spożywcze lub inne artykuły powszechnego użytku lub też środki farmaceutyczne nie odpowiadające obowiązującym warunkom jakości,
- powodując uszkodzenie lub unieruchomienie urządzenia użyteczności publicznej, w szczególności urządzenia dostarczającego wodę, światło, ciepło, gaz, energię albo urządzenia zabezpieczającego przed nastąpieniem niebezpieczeństwa powszechnego lub służącego do jego uchylenia,
- zakłócając, uniemożliwiając lub w inny sposób wpływając na automatyczne przetwarzanie, gromadzenie lub przekazywanie danych informatycznych,
- działając w inny sposób w okolicznościach szczególnie niebezpiecznych, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Art. 165 k.k.
§ 2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.
§ 4. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 2 jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Osoba znajdująca się niejako na ostatnim etapie drogi niebezpiecznych substancji do konsumenta może odpowiadać za przestępstwo z art. 160 § 1 k.k., natomiast osoby uczestniczące w ich wytworzeniu lub wprowadzające je do obrotu, za przestępstwo z art. 165 § 1 k.k., przy spełnieniu w obydwu przypadkach wymogów obiektywnego przypisania w istocie tego samego skutku.
Na kwestie dotyczące istotności opinii biegłego w odniesieniu do możliwości pociągnięcia do odpowiedzialności osób wprowadzających dopalacze zwraca uwagę dr Dominik Zając z Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego w artykule: Karalność obrotu dopalaczami w świetle art. 165 k.k., Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych (analiza dogmatyczna), Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych, preprint nr 1/2017. Autor w podsumowaniu swojego obszernego artykułu stwierdza:
„Na, poziomie teoretycznym nie da się wykluczyć możliwości przypisania sprawcy zachowań zarysowanych we wprowadzeniu odpowiedzialności karnej na podstawie art. 165 k.k. Żeby do tego doszło, konieczne jest jednak zaistnienie szeregu okoliczności, które – jak się zdaje – nie należą do immanentnych cech analizowanych zachowań. Innymi słowy: nie każde wprowadzenie do obrotu bądź wytwarzanie substancji określanych mianem dopalaczy stanowić będzie przestępstwo sprowadzenia powszechnego narażenia na niebezpieczeństwo. Najistotniejszymi przeszkodami, jakie mogą uniemożliwić przypisanie odpowiedzialności będą najprawdopodobniej brak jednoznacznego wykazania szkodliwości środka oraz przyczynienie się pokrzywdzonego, wyłączające możliwość przypisania skutku. Dla przypisania sprawstwa konieczne będzie wykazanie następujących okoliczności:
1. Wyrabiany bądź wprowadzany do obrotu dopalacz jest substancją, która posiada takie właściwości, że jego zażycie z uwzględnieniem aktualnego stanu wiedzy może spowodować powstanie skutku w postaci konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo; same właściwości psychoaktywne nie implikują automatycznie takiej cechy;
2. w wyniku jednoczynowej realizacji znamienia czynnościowego powstaje skutek w postaci konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo życia i zdrowia wielu osób, na który składa się co najmniej dziesięć (bądź sześć, w zależności od przyjętej wykładni) pojedynczych naruszeń;
3. każdy ze składowych skutków jest obiektywnie przypisywalny sprawcy wyrabiającemu bądź wprowadzającemu do obrotu w wykorzystaniem kryteriów obiektywnego przypisania, uwzględniających także przyczynienie się dysponenta dobra; w razie stwierdzenia, że w dziesięciu (sześciu) przypadkach takie przypisanie jest możliwe, będzie można stwierdzić, że doszło do realizacji znamion przedmiotowych typu z art. 165 § 1 pkt 2 k.k.;
4. w razie wykazania, że zachowanie sprawcy stanowiło umyślną realizacje znamion przedmiotowych (a więc, że działał on co najmniej ze świadomością możliwości ich realizacji oraz przynajmniej godził się na ich wystąpienie) będzie można przypisać mu odpowiedzialności z art. 165 § 1 k.k. i wymierzyć karę, pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8;
5. w razie wykazania, że zachowanie sprawcy nie stanowiło umyślnej realizacji znamion 49 przedmiotowych (a więc, że działał on będąc albo nieświadomym możliwości realizacji znamion, albo najwyżej ze świadomością możliwości ich realizacji oraz nie chciał ani nie godził się na ich wystąpienie) będzie można przypisać mu odpowiedzialności z art. 165 § 2 k.k. i wymierzyć karę, pozbawienia wolności do lat 3.”
Kwestia istotności opinii biegłego bardzo obrazowo została przedstawiana również w wymienionej w przedmiotowym artykule pozycji: Pismo Prokuratora Apelacyjnego Andrzeja Kiełtyki, sygn. Ap I Ko 121/14, skierowane do Senatora RP Kazimierza Jaworskiego z dn. 1 VII 2015 r., której końcowy fragment zamieszczono poniżej:
“(…) W jednym ze śledztw prowadzonych przez Prokuraturę Rejonową w Mielcu m.m. o przestępstwo z art. 165 § 1 pkt 2 k.k. ustalono, że jedna z nieletnich, po użyciu dopalacza o nazwie Tajfun, uznawanego za bardzo niebezpieczny utraciła przytomność, a jej kolega też był bliski tego stanu. Obydwoje byli przez krótki czas hospitalizowani. Katedra Medycyny Sądowej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Collegium Medicum w Bydgoszczy, której prokurator zleciła w marcu 2013 r. opracowanie opinii z zakresu neurologii, nie tylko nie wykonała tego zadania w oznaczonym 2. miesięcznym terminie, ale nawet do końca 2013 r. Opinię, poszerzoną o problematykę kardiologiczną, opracowało w terminie niespełna półrocznym Biuro Ekspertyz Sądowych z Lublina. Biegły kardiolog nie dopatrzył się zagrożenia dla układu krążenia pokrzywdzonych, natomiast biegły neurolog opiniował na poziomie „nie można wykluczyć zagrożenia” dla zdrowia nieletnich. Taka ocena niebezpieczeństwa wynikającego z handlu dopalaczem nie może stanowić podstawy przedstawienia sprzedawcy zarzutu ani z art. 165 k.k., ani z art. 160 § 1 k.k.Wobec niejasności opinii neurologicznej prokurator zasięgnęła dodatkowo opinii Zakładu Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Lublinie. Mimo upływu wyznaczonego biegłemu terminu opinia nie została jeszcze opracowana. Przykład ten ilustruje problemy, z jakimi zderza się prokurator w podobnych sprawach. Niewątpliwie trudności te, napotykane zresztą w śledztwach różnego rodzaju, są skutkiem zaniedbania i zlekceważenia przez ustawodawcę oraz przez ministra sprawiedliwości potrzeby należytego uregulowania i zorganizowania rzeczoznawstwa na potrzeby wymiaru sprawiedliwości.
Zapewniam Pana Senatora, że prokuratorzy dostrzegają potencjalną możliwość prowadzenia postępowania przeciwko sprzedawcom dopalaczy w kierunku występku z art. 165 § 1 pkt 2 k.k., a także w kierunku występku z art. 160 § 1 k.k. Przeprowadzenie wymaganego dowodu, umożliwiającego pociągnięcie sprawcy takiego czynu do odpowiedzialności karnej, zależy jednak w dużym stopniu od biegłego. (…)”
W komentarzu do przytoczonych pozycji wskazać należy, iż opisywane problemy związane z opiniowaniem w sprawach dotyczących dopalaczy związane są w głównej mierze ze stopniem nowości zagadnienia. Można przy tym stwierdzić, że im nowszy jest związek, którego wpływ na osoby przyjmujące jest przedmiotem opiniowania tym trudniejsze zadanie stoi przed biegłym/biegłymi opracowującymi opinie. Niemniej jednak dużą rolę odgrywa w tym procesie odgrywa doświadczenie własne, a przede wszystkim zaangażowanie biegłego w zakresie poszukiwania różnych źródeł informacji, o ile są one dostępne, niezbędnych do opracowania wartościowej dla organów procesowych ekspertyzy.
