Usystematyzowanie wykazów związków i substancji kontrolowanych. Substancje psychoaktywne, substancje psychotropowe, środki odurzające i środki zastępcze.
Spis treści
Usystematyzowanie wykazów związków i substancji kontrolowanych
W oparciu art. 44f Ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej usystematyzowane zostały wykazy substancji kontrolowanych. Zasadnicza zmiana dotyczyła przesunięcia wykazów środków odurzających i substancji psychotropowych z dotychczasowej ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii do aktu w randze rozporządzenia. Obowiązujące od dnia 21 sierpnia 2018 r., a więc równocześnie od dnia obowiązywania znowelizowanej ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych zawiera:
1. Wykaz substancji psychotropowych z podziałem na grupy stanowiących załącznik nr 1
2. Wykaz środków odurzających z podziałem na grupy stanowiących załącznik nr 2;
3. Wykaz nowych substancji psychoaktywnych stanowiących załącznik nr 3.
Podejście generyczne w zakresie nowych substancji psychoaktywnych
Podejście generyczne w odniesieniu do związków z grupy dopalaczy nie polega na definiowaniu listy indywidualnych związków, ale na określeniu całych grup związków w oparciu o określony szkielet węglowy mogący zawierać również atomy innych pierwiastków. Takie właśnie podejście zostało wprowadzone w Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych. Dla lepszego zobrazowania tego zagadnienia warto zwrócić uwagę na załącznik nr 3 przedmiotowego Rozporządzenia.
W pierwszej części załącznik ten zawierał wykaz nowych substancji psychoaktywnych z określeniem ich nazw i oznaczeń chemicznych. Na liście tej znajdowało się 31 nowych substancji psychoaktywnych: 4-CEC, 5-Cl-UR-144, 2-CMC, 4-EEC, 5F-AB-PINACA, 5F-AMB, FUB-AMB, 3-Me-MAPB, 4-MDMC, NM-2201, PV8, THJ-2201,α-PVT, ADB-FUBINACA, NEP, 5-DBFPV, 4-Cl-α-PVP, NEMNP, 5F-AMBICA, TH-PVP, N-propylopentedron, N-izopropylopentedron, α-PHiP, 3-CEC, AMB-CHMICA, MDPHP, N-etylopentylon, 4-fluoropentedron, MPHP, etizolam, benzylofentanyl. W dalszej części załącznika nr 3 wyszczególnione zostały cztery grupy związków wraz ze szczegółowym określeniem struktur podstawowych oraz dopuszczalnych podstawników. Grupy te stanowiły odpowiednio:
- Pochodne 2-fenetyloaminy – grupa I-NPS
- Pochodne katynonu – grupa II-NPS
- Syntetyczne kannabinoidy – grupa III-NPS
- Pochodne fentanylu – grupa IV-NPS
Biorąc pod uwagę sam proces wydawania opinii z zakresu identyfikacji chemicznej i/lub toksykologii w zakresie pracy biegłego istnieje konieczność sprawdzenia dodatkowego, trzeciego wykazu nowych substancji psychoaktywnych. Jednakże udogodnieniem jest fakt, że wszystkie wykazy znajdują się w jednym akcie prawnym. W przypadku grup I-IV NPS istotne jest sprawdzenie czy strukturę identyfikowanego związku można opisać biorąc pod uwagę informacje charakteryzujące poszczególne grupy zawarte w Załączniku nr 3, co pozwala na określenie przynależności związku do danej grupy.
Zespół ds. oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych
Zespół ten działa od 14 lipca 2015 r. na podstawie art. 18a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz. U. 2018 poz. 1490) rozszerza zadania Zespołu, które zgodnie z art. 18b po wprowadzony zmianach przedstawiają się następująco:
1) ocena w świetle współczesnej wiedzy naukowej skutków oddziaływania na ośrodkowy układ nerwowy powodujących zagrożenie zdrowia lub życia ludzi, lub szkody społeczne, wynikających z używania substancji psychotropowych, o których mowa w art. 4 pkt 25 lit. d, oraz środków odurzających, o których mowa w art. 4 pkt 26 lit. d;
2) ocena substancji niebędącej nową substancją psychoaktywną, ale wykazującej działanie na ośrodkowy układ nerwowy, stwarzającej bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia lub życia ludzi lub powodującej szkody społeczne, uzasadniająca umieszczenie jej w wykazie nowych substancji psychoaktywnych albo w wykazie środków odurzających lub substancji psychotropowych;
3) rekomendowanie ministrowi właściwemu do spraw zdrowia, uwzględniając oceny, o których mowa w pkt 1 i 2, zmian w przepisach wydanych na podstawie art. 44f.
Rekomendacja w zakresie oceny substancji niebędącej nową substancja psychoaktywną zawiera:
1) w przypadku substancji psychotropowej i środka odurzającego, opracowany przez Zespół raport z analizy ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem danej substancji, obejmujący:
a) faktyczny i względny potencjał używania substancji,
b) psychiczny lub fizjologiczny potencjał uzależniający,
c) ryzyko lub potencjalne ryzyko zdrowotne (toksyczność ostra, długotrwałe używanie, zdrowie publiczne),
d) rozpowszechnianie używania substancji,
e) dostępność substancji,
f) charakter chemiczny substancji,
g) ryzyko społeczne związane z zażywaniem substancji,
h) inne informacje lub dane, uzasadniające rekomendację, jeżeli dotyczy;
2) w przypadku nowej substancji psychoaktywnej, opracowaną przez Zespół kartę oceny danej substancji, obejmującą:
a) status prawny dotyczący kontrolowania substancji na poziomie krajowym i międzynarodowym,
b) wzór strukturalny, nazwę systematyczną w nomenklaturze chemicznej (IUPAC), synonimy, wzór sumaryczny, masę molową i numer CAS (Chemical Abstracts Service), danej substancji,
c) charakterystykę substancji,
d) mechanizm oddziaływania,
e) aktywność farmakologiczną,
f) dostępność substancji w Rzeczypospolitej Polskiej,
g) informację o identyfikacji substancji oraz potwierdzone przypadki zatruć i zgonów na terenie Rzeczypospolitej Polskiej i w innych krajach, jeżeli takie są dostępne,
h) wykorzystanie substancji w przemyśle,
i) inne informacje lub dane, uzasadniające rekomendację, jeżeli dotyczy.
Obecnie oceny i rekomendacje ds. oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych znajdują się na stronach Głównego inspektora Sanitarnego.
Ustawę z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych należy ocenić pozytywnie. Na szczególną uwagę zasługuje wprowadzenie odpowiedzialności karnej za czyny dotyczące nowych substancji psychoaktywnych, rozszerzenie wykazu nowych substancji psychoaktywnych szczególnie w zakresie zastosowanego podejścia generycznego do grupy I-IV NPS a także uwzględnienie przy sporządzaniu poszczególnych wykazów rekomendacji Zespołu do sprawy oceny ryzyka zagrożeń dla zdrowia lub życia ludzi związanych z używaniem nowych substancji psychoaktywnych. Pozytywnie należy odnieść się również do przesunięcia wykazów substancji kontrolowanych do aktu prawnego rangi rozporządzenia. Tak więc jest nadzieja, że skutki nowelizacji jakie miały miejsce w 2018 roku będą odczuwalne w dłuższej perspektywie w porównaniu do nowelizacji z lat wcześniejszych. Niemniej jednak w dalszym ciągu pozostaje pytanie czy szybkość działań legislacyjnych będzie wystarczająca w porównaniu do zmian jakie przyniosą na nielegalnym i „legalnym” rynku narkotyków i dopalaczy wprowadzone w 2018 r. nowelizacje. Trudno jest także wskazać jaka będzie odpowiedź na nie rynku środków psychoaktywnych w Polsce. Z jednej strony można przypuszczać, że dalej będą na nim obecne związki stanowiące nowe substancje psychoaktywne z racji chociażby tego, że stanowią one najprawdopodobniej cztery najliczniejsze grupy tego typu substancji. Z drugiej zaś strony możliwe że pojawią się tendencje do wprowadzania na rynek związków, które nie będą stanowiły aktualnie związków wymienionych literalnie lub które na podstawie analizy ich struktury będzie można przypisać do grup I-IV-NPS, a więc nowych środków zastępczych. W jakich proporcjach będą zachodzić te dwa zjawiska przekonamy się z upływem czasu.
Akty prawne
Źródła
2. K. Tkaczyk-Rymanowska, Kilka uwag na temat pojęcia środka zastępczego w aspekcie teoretycznoprawnym, Palestra, 2016, poz. 23/A;
4. EMCDDA-Europol 2005-2015 Annual Reports on the implementation of council decision 2005/387JHA;
5. EMCDDA-Europol 2016 Annual Reports on the implementation of council decision 2005/387JHA;
6. EMCDDA-Europol 2017 Annual Reports on the implementation of council decision 2005/387JHA;
autor: dr Katarzyna Tkaczyk-Rymanowska, dr Maciej Rymanowski