Rozporządzenia Ministra Zdrowia z wykazami nowych substancji psychoaktywnych.
Spis treści
Rozporządzenia Ministra Zdrowia
Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu narkomani z 2015 r. wdrożyła więc obok istniejących i aktualizowanych wykazów środków odurzających i substancji psychotropowych także nowy wykaz wprowadzany aktem prawnych o charakterze rozporządzenia, a więc teoretycznie aktem charakteryzującym się mniej wymagającą ścieżką legislacyjną. Nowe substancje psychoaktywne, co do których istniały w wystarczający sposób potwierdzone i udokumentowane dane dotyczące ich toksycznego działania umieszczane były na wykazie nowych substancji psychoaktywnych stanowiących załącznik do Rozporządzeń Ministra Zdrowia. Podobnie jak w przypadku ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii wykazy te były tworzone i rozszerzane poprzez wpisywanie nazw kolejnych związków chemicznych. I tak Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 27 listopada 2015 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U. 2015 poz. 2017) na listę nowych substancji psychoaktywnych wprowadzono 3 związki, a mianowicie 4,4′-DMAR, AB-CHMINACA i AB-PINACA. Kolejny akt prawny tego typu, w postaci Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 sierpnia 2016 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych (Dz. U. 2016 poz. 1393) rozszerzył wykaz do 16 związków. Do listy dodane zostały: ADB-CHMINACA, 5-Cl-UR-144, 2-CMC, 3-CMC, 4-CMC, 4-EEC, 5F-AB-PINACA, 5F-AMB, MDMB-CHMICA, 3-Me-MAPB, 4-metylo-N,N-DMC, NM-2201, THJ-221. W roku 2017 miało miejsce kolejne rozszerzenie wykazu nowych substancji psychoaktywnych. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych (Dz. U. 2017 poz. 1582) rozszerzyło wykaz do 21 substancji dodając pięć kolejnych związków: 4-CEC, 5F-ADB, FUB-AMB, FU-F, PV8.
Odpowiedzialność karna z art. 160 i/lub 165 k.k.
Biorąc pod uwagę praktykę biegłego sądowego, w okresie po nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 2015 r., przy wydawaniu opinii oprócz sprawdzenia czy określone substancje i związki chemiczne stanowią środek odurzający lub substancję psychotropową kontrolowaną przedmiotową ustawą konieczne stało się sprawdzanie czy związki te są wymienione w załączniku Rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych. Obecność danego związku na wykazie nowych substancji psychoaktywnych była dla organów procesowych pomocna jedynie w ograniczonym zakresie. Znajdowanie się takiej substancji na wykazie stanowiło podstawę do ewentualnego postawienia handlarzom dopalaczami zarzutów dotyczących odpowiedzialności z artykułów 160 i/lub 165 k.k. Niemniej jednak w praktyce wymagane było spełnienie szeregu innych okoliczności, aby pociągnięcie do odpowiedzialności karnej było możliwe. Tak więc odpowiedzialność karna w obszarze nowych substancji psychoaktywnych nie była regułą, ale najczęściej stanowiła sytuację wyjątkową.
Nowe substancje psychoaktywne w Europie w świetle wykazów raportów Europolu i EMCDDA
Jak to uprzednio zaznaczono Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu nowych substancji psychoaktywnych rozszerzyło wykaz nowych substancji psychoaktywnych do 21 związków. Natomiast wyżej wyszczególnione nowelizacje ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii w latach 2009 – 2015 rozszerzyły wykazy substancji kontrolowanych łącznie o 164 nowych związków i substancji. Można zapytać jak mają się powyżej podane liczby do liczby nowych substancji psychoaktywnych pojawiających w Europie, i dalej, czy zakres wprowadzanych nowelizacji związanych z dodawaniem kolejnych substancji był wystarczający? W celu odpowiedzi na te pytania warto zwrócić uwagę na wykazy zawarte w publikowanych rokrocznie raportach Europolu i EMCDDA.
Nowe substancje psychoaktywne są zgłaszane przez poszczególne państwa członkowskie Unii Europejskiej do Systemu Wczesnego Ostrzegania (ang. Early Warning System) Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii (EMCDDA). O ilości substancji zgłaszanych w danym roku informują listy stanowiącej aneksy do raportów EMCDAA i Europolu dotyczące wdrażania Decyzji Rady Europy nr 2005/387/JHA zgodnie z art. 10 ww. decyzji dotyczącym wymiany informacji, oceny ryzyka i kontroli nowych substancji psychoaktywnych. Głównym celem Europejskiego Systemu Wczesnego Ostrzegania (EWS) w ramach prowadzonego w UE Wspólnego Działania w dziedzinie Nowych Narkotyków Syntetycznych z roku 1997 jest szybkie zebranie, analiza i wymiana informacji dotyczących nowych narkotyków syntetycznych, gdy tylko pojawią się one na europejskim rynku. Biorąc pod uwagę raporty Europolu liczby nowych substancji zgłaszanych w poszczególnych latach wyglądały następująco: 2005 (14); 2006 (7); 2007 (16); 2008 (13); 2009 (24); 2010 (41); 2011 (49); 2012 (73); 2013 (81); 2014 (101); 2015 (100); 2016 (67); 2017 (53). W latach 2005 – 2017 daje to łączną liczbę 639 nowych substancji psychoaktywnych.
Przedstawione powyżej zestawienie miało bezpośrednie przełożenie na praktykę laboratoryjną, gdyż do polskich laboratoriów trafiały związki, które nie znajdowały się zarówno na wykazach ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii jak i wykazie Rozporządzenia Ministra Zdrowia. W przypadkach stwierdzenia obecności tego typu niesklasyfikowanych na gruncie polskie prawa związków biegły toksykolog wydając opinie najczęściej musiał odnosić się do ich właściwości toksykologicznych jedynie na podstawie własnej praktyki lub dostępnych danych źródłowych. Niestety w obu przypadkach zadanie to było często bardzo utrudnione z powodu braku odpowiednich informacji, które mogłyby stanowić odpowiednia bazę opiniowania. Wskazać natomiast należy, że bardzo często informacje dotyczące właściwości toksykologicznych pochodziły z opisywanych na bieżąco w literaturze przypadków zatruć. Warto również podkreślić, że nawet najlepsze i najlepiej wyposażone laboratoria miały problem z opiniowaniem w zakresie nowych związków psychoaktywnych zwłaszcza w kontekście działek i dawek wystarczających na jednorazowe odurzenie. Czynniki te powodowały brak możliwości wydawania najbardziej pożądanych przez organy procesowe kategorycznych ekspertyz w zakresie opiniowania związanym z problematyką dopalaczy. Niekiedy okazywało się natomiast, że najbardziej kategorycznym potwierdzeniem szkodliwości danej substancji były odnotowywane przypadki zatruć, w tym zatruć śmiertelnych.
autor: dr Katarzyna Tkaczyk-Rymanowska, dr Maciej Rymanowski