Kwas γ-hydroksymasłowy przyjęty doustnie ulega szybkiej resorpcji, metabolizmowi i wydalaniu z moczem, jednak tylko 5 % przyjętej doustnie dawki przechodzi do moczu w postaci niezmienionej.
Spis treści
Przedawkowanie
Okres półtrwania GHB wynosi 20 – 53 minuty, po przyjęciu wysokiej dawki (75 mg/kg) jest wykrywany w osoczu tylko przez 8 godzin, a w moczu przez 12 godzin. Łatwo przechodzi przez barierę krew-mózg, szybko wywołując efekt w postaci działania uspokajającego, nasennego lub euforyzującego. Farmakokinetyka GHB jest nieliniowa, co utrudnia określenie związku dawki z objawami zatrucia. Intoksykacji małą dawką towarzyszy uczucie uspokojenia, wyciszenia, oszołomienia oraz okresowa euforia. Osoby zażywające GHB stają się bardziej towarzyskie, zrelaksowane, bodźce słuchowe i wzrokowe ulegają u nich wzmocnieniu. Przyjmowanie GHB przez kierowców obniża ich sprawność psychofizyczną i bywa przyczyną kolizji i wypadków. Doznaniom mogą towarzyszyć zaburzenia równowagi, zawroty głowy oraz niewyraźna mowa i brak logiki w wypowiedzi. Przedawkowanie prowadzi do śmierci z powodu porażenia ośrodka oddechowego i niewydolności krążeniowej i wymaga hospitalizacji na oddziale ostrych zatruć. Leczenie ciężkich zatruć polega na zapewnieniu sztucznego oddechu i krążenia oraz wyrównaniu ewentualnych zaburzeń wodno-elektrolitowych. Dotychczas nie jest znane żadne skuteczne antidotum dla tego związku.
Depresyjne działanie na układ nerwowy
GHB jest sprzedawany na ulicach pod wieloma nazwami, jak: Ciekły Ecstasy, Soap (mydło), Georgia Home Boy, Salty Water (słona woda), Liquid X i in. Przyczyną nadużywania GHB są efekty, jakie mu się przypisuje: euforia, ,,odhamowanie” i podwyższona wrażliwość seksualna. Przyjmowanie małych dawek GHB wywołuje, zdaniem narkomanów, uczucie odprężenia, zmniejszenie częstości oddechów i uderzeń serca, uczucie uspokojenia i „odświeżenia”. Jednak oprócz stanów euforycznych GHB wywołuje wiele nieprzyjemnych, a nawet groźnych efektów: senność, zawroty głowy, stany splątania, upośledzenie pamięci i zaburzenia widzenia. Przedawkowanie GHB wywołuje oczopląs, zwężenie źrenic, ataksję, bezdech, upośledzenie kontroli mięśni, wymioty, hipotermię, bradykardię, hipotonię, nietrzymanie moczu, depresję układu oddechowego, drgawki i śpiączkę. Wymaga to natychmiastowej hospitalizacji ze względu na depresyjne działanie na układ oddechowy i sercowo-naczyniowy oraz możliwość wystąpienia drgawek i śpiączki.
Naturalny składnik organizmu
GHB ma kilka cech wyróżniających go spośród innych narkotyków: jest naturalnym składnikiem organizmu, wiąże się w mózgu z miejscami (receptorami) wykazującymi do niego (ale nie do innych narkotyków) bardzo duże powinowactwo i ma właściwości niepodobne do innych narkotyków. Istnieją wprawdzie pewne podobieństwa z narkotykami działającymi depresyjnie na OUN, jednak od klasycznych depresantów różni się on tym, że obok działania depresyjnego może, w wysokich dawkach, wywoływać efekt stymulujący i drgawki. Ponadto jego cechy pozwalają wykorzystywać go w celach przestępczych.
Zatrucia śmiertelne
Świadome stosowanie GHB dla jego właściwości euforyzujących i relaksujących jest bardzo niebezpieczne, gdyż sprzedawany produkt zawiera zwykle zmienne ilości substancji czynnej a rozpiętość między skuteczną dawką GHB, tj. dającą efekty oczekiwane przez biorcę i dawką wywołującą zagrożenie życia, jest niewielka. Łatwo więc GHB przedawkować i doprowadzić do wystąpienia śpiączki, zaburzeń oddychania, a nawet śmierci.
Problemy analityczne określania poziomu GHB
Krytycznym problemem jest ustalenie granicy stężeń endogennego GHB w materiale biologicznym. Wartości stężeń GHB w materiale biologicznym zmieniają się i zależą od wielu czynników. Przyżyciowo badano wpływ płci, rasy, wieku, warunków zdrowotnych, leczenia i diety, a szczególnie picia alkoholu i palenia tytoniu oraz obniżonego pH moczu na stężenie endogennego GHB w płynach ustrojowych. W materiale sekcyjnym dużą zmienność w stężeniu tego związku stwierdzono w zależności od rodzaju materiału, a nawet miejsca pobrania krwi ze zwłok, warunków i czasu przechowywania pobranego materiału oraz sposobu jego konserwacji.
Wąski margines pomiędzy dawką rekreacyjną a śmiertelną
Wśród narkotyków rekreacyjnych GHB jest związkiem bardzo problematycznym, bo jest łatwo dostępny, tani, i stwarza duże ryzyko interakcji z innymi narkotykami o działaniu sedatywnym. Śmiertelność związana z nadużywaniem GHB jest bardzo wysoka, ponieważ istnieje bardzo wąski margines pomiędzy dawką rekreacyjną, a dawka śmiertelną, który to stosunek wynosi od 5:1 do 8:1. Występują częste przypadkowe zatrucia GHB wymagające interwencji na oddziałach ratunkowych jak również użycie GHB dotyczy przypadków śmiertelnych. Dane literaturowe dotyczące zatruć i zatruć śmiertelnych GHB są bardzo liczne. GHB jest kontrolowany w USA od 2000 r. i od roku 2001 w Unii Europejskiej.
Stężenie pośmiertne GHB
Interpretacja stężenia GHB jest zdecydowanie trudniejsza w odniesieniu do zgonów, ponieważ wyższe stężenia GHB są obecne pośmiertnie nawet w przypadku braku narażenia na GHB za życia. Stężenie pośmiertne zależy od czasu jaki upłynął pomiędzy zgonem a pobraniem materiału do badań, poziomu stresu przed śmiercią, obecności jonów fluorkowych dodawanych do utrwalania próbek materiału biologicznego oraz miejsca pobrania próbek.
Krzywa dawka efekt dla GHB jest raczej stroma, co oznacza, że małe zwiększenie dawki powoduje nieproporcjonalnie większy wpływ na zachowanie i toksyczność. Dla celów rekreacyjnych dawki 1 – 2 g są zazwyczaj wystarczające do wytworzenia uczucia euforii i dobrego samopoczucia, ale większe dawki powodują senność. A gdy stężenie we krwi przekroczy 100 mg/l zaczynają być zauważalne efekty na mowę i koordynacje motoryczną. Na efekty przyjęcia GHB ma wpływ droga podania i to czy wraz z nim przyjmowane są inne związku z grupy depresantów jak również występujące zjawisko tolerancji. Obecność związków o działaniu sedatywnym i depresantów nasila toksyczne działanie GHB.
Istnieje wąski margines pomiędzy dawką rekreacyjną a dawką śmiertelną ponieważ stężenie we krwi 80 – 100 mg/l powoduje „nietrzeźwość” podczas gdy dawka 300 – 500 mg/l może skutkować śmiercią z powodu zapaści oddechowo-krążeniowej.
Poziomy endogennego GHB w organizmie
GHB jest związkiem endogennym i w niskich stężeniach jest obecny we krwi i moczu zdrowych osób nigdy nie narażonych na spożywanie GHB. Te tzw. normalne poziomy są zazwyczaj niższe niż 2 mg/l w moczu i prawie niemierzalne we krwi (< 0,5 mg/l), chociaż niektóre dane podają stężenie we krwi do 5 mg/l. Zazwyczaj podawane limity dla osób żywych wynoszą 3 – 5 mg/l dla krwi i 5 – 10 mg/l dla moczu. Wyższe wyniki wskazują na egzogenne narażenie na GHB. Dla stężeń pośmiertnych przyjmowane są najczęściej progi na poziomie 30 mg/l dla krwi i 30 mg/l w moczu, ale jest to wciąż kwestia dyskusyjna. Stężenie endogennego GHB jest wyższe we krwi i moczu dla próbek pobranych z autopsji w porównaniu do próbek pobranych o osób żywych. Jednym z powodów tego stanu rzeczy może być rozkład związku putrescyny (tetrametylenodiaminy) znajdującej się w tkankach, będącej produktem rozkładu białek.
Status prawny GHB w Polsce
Kwas γ-hydroksymasłowy (GHB) jest wymieniony w wykazie substancji psychotropowych grupy II-P stanowiącym załącznik do Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 sierpnia 2018 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 1591 z późn. zm.). Zgodnie z art. 4 pkt. 25 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii z 29 lipca 2005 r. (Dz. U. 2005 Nr 179 poz. 1485 z późn. zm.) kwas γ-hydroksymasłowy (GHB) stanowi substancję psychotropową.
Ustawą z dnia 24 kwietnia 2015 r. zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r., poz. 875), która weszła w życie od dnia 1 lipca 2015 r. kwas γ-hydroksymasłowy (GHB) został przeniesiony z grupy IV-P do grupy II-P wykazu substancji psychotropowych.
Źródła
- O. Poprawska, Gamma-hydroksymaślan (GHB) – „narkotyk gwałtu” Gamma-hydroxy-butyrate (GHB) – “daterapedrug”, Psychiatria i Psychologia Kliniczna, Vol 5, Nr 1;
http://psjd.icm.edu.pl/psjd/element/bwmeta1.element.psjd-1eba26dc-1fdc-4786-b0ce-9c21399a6455 - J. Radzik, R. Więcko, J. Leszek, Kwas γ-hydroksymasłowy (GHB) jako środek psychoaktywny, Gamma-hydroxybutyricacid as a drug of abuse, Psychiatria, tom 1, nr 2, 29 – 32;
https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29228 - B. Szukalski, Kwas γ-hydroksymasłowy (GHB) i jego analogi strukturalne, Problemy Kryminalistyki, 247/05, 10 – 18;
https://problemykryminalistyki.policja.pl/cfl/numery/2005/problemy-kryminalistyki-nr-247/270069,Kwas-hydroksymaslowy-GHB-i-jego-analogi-strukturalne.html - B. Szukalski, D. Błachut, M. Bykas, S. Szczepańczyk, E. Taracha, Kwas γ-hydroksy-masłowy (GHB) i jego lakton (GBL) – groźne związki psychoaktywne, właściwości i metabolizm, Alkoholizm i Narkomania, Tom 14, Nr 2, 185 – 193;
http://ain.ipin.edu.pl/archiwum/2001/2/AiN_2-2001-03.pdf - K. Kasprzak, P. Adamowicz, M. Kała, Oznaczanie kwasu gamma-hydroksymasłowego (GHB) w moczu metodą chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas z dodatnią jonizacją chemiczną (PCI-GC-MS), Problems of Forensic Sciences 2006, LXVII, 289 – 300;
https://arch.ies.gov.pl/index.php?view=article&id=402&catid=10 - F. P. Busardo, A. W. Jones, GHB Pharmacology and Toxicology: Acute Intoxication, Concentrations in Blood and Urine in Forensic Cases and Treatment of the Withdrawal Syndrome, Current Neuropharmacology, 2015, 13, 47 – 70;
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4462042/ - GHB and its precursor GBL: An emerging trend case study, European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction;
https://www.emcdda.europa.eu/publications/thematic-papers/ghb_en - Gamma-hydroxybutyric acid (GHB) Critical Review Report, Expert Committe on Drug Dependence, Thirty-fifth Meeting, Hammamet, Tunisia, 4 – 8 June 2012, World Health Organization;
https://ecddrepository.org/sites/default/files/4.1ghbcritical_review.pdf - GHB effects by Erowid, The Vaults of Erowid;
https://www.erowid.org/chemicals/ghb/ghb_effects.shtml - GHB – Psychonaut Wiki;
https://psychonautwiki.org/wiki/GHB - GHB – Tripsit Factsheet Beta;
http://drugs.tripsit.me/GHB - GHB/GBL/1,4-butanodiol – wątek ogólny II;
https://hyperreal.info/talk/ghb-gbl-butandiol-tek-ogolny-t36539.html
autor: dr Katarzyna Tkaczyk-Rymanowska, dr Maciej Rymanowski